مينو گله : موزه ملی ايران كه پيش از اين موزه ايران باستان ناميده می شد، نخستين موزه علمی ايران است. ساختمان اين موزه با زيربنای 2744 مترمربع بر اساس طرح آندره گدار1 و با معماری حاج عباسقلی خان معمارباشی در سال ،1314 آغاز و پس از 2 سال مورد بهره برداری قرار گرفت. در اين طرح ورودی ساختمان با الهام از ايوان بلند ساسانی در تيسفون است. ساختمان موزه ايران باستان از نخستين بناهايی است كه مختص به موزه ساخته شد و تمامی موازين موزه های جديد از قبيل محل مناسب، طرح ساخت، نور ساختمان، بخش های نمايشگاهی، پژوهشی و. . . با توجه به موازين وقت رعايت شد. اين موزه پس از انقلاب تا سال 1366 تعطيل بود و در اين سال با عنوان موزه ملی ايران بازگشايی شد. متعاقبا ساختمان ديگری نيز به مجموعه اضافه شد كه به تمدن هنر اسلامی اختصاص يافت. با توجه به در نظر گرفتن تركيب علمی مجموعه و چگونگی تشكيل و غنی سازی آن، موزه ايران باستان به صورت يك موزه تخصصی باستان شناختی طراحی شده است. 2 موزه دوران اسلامی در موزه ملی ايران بزرگ ترين و مهم ترين موزه مربوط به دوره اسلامی در جهان است. مديريت اين موزه پراهميت در سال 1376 به محمدرضا كارگر واگذار شد. كارگر فارغ التحصيل رشته باستان شناسی در مقطع كارشناسی ارشد است.

•••

• بسياری معتقدند كه فضای موزه ها كسل كننده و غيرجذاب است. شايد به همين دليل مردم كمتر رغبت نشان می دهند تا سری به موزه ها بزنند؟

نبايد بگوييم موزه ها، اين اشتباه است. مگر بگوييم فلان موزه، مگر وقتی كه درباره معماری صحبت و بحث می كنيم می گوييم مثلا معماری ايرانی ها. نه. ما درباره دوره ای از معماری، نقاشی و. . . صحبت می كنيم. پس بايد بگوييم موزه. پاسخ من به اين سوال منفی است. به نظر من موزه زيباترين مكانی است كه بشر توانسته ايجاد كند. اگر جست وجو كنيم كه زيبايی در قاموس واژه ها چه تعريفی دارد به اين نتيجه می رسيم كه دو نوع زيبايی وجود دارد. زيبايی ظاهری و باطنی. يعنی ابژكتيو و سابژكتيو. ابژكتيو، زيبايی ظاهر و عيان است و زيبايی ای است كه به معيارهايی كه اهل هنر يا زيباشناخت ها برای آن تنظيم كرده اند هماهنگی داشته باشد و ما را می تواند در قضاوت زشتی يا زيبايی آثار كمك كند، كه بدون شك از آنجايی كه همه آثار، آثاری هستند كه توسط يك هنرمند خلق شده، امروزه ثابت شده است كه تمام تناسب هايی را كه ديدن آنها برای انسان خوشايند است توسط هنرمند گذشته خلق شده است. سابژكتيو، زيبايی درونی است. اين نوعی از زيبايی است كه به خاطرات، ذهنيات و باورها برمی گردد. مثلا اثری كه از يك دانشمند فرهيخته به جا می ماند، ممكن است آن زيبايی بيرونی و ظاهری را نداشته باشد، اما چون يادآور خاطرات زيبا است، بيننده هر وقت به آن می نگرد، شخصيت و خالق آن در ذهنش متجلی می شود. مثلا آثاری كه از گاندی در موزه او وجود دارد شايد از نظر ظاهری زيبايی نداشته باشند مثلا در حد لباس مندرس، كفش كهنه و. . . اما چون متعلق به گاندی است، يادآور استقلال هند است. پس مقصر اشيا نيستند كه ممكن است فضای يك موزه را خسته كننده و كسل آور كنند. بلكه مقصر موزه است. اين برمی گردد به نورپردازی در موزه، معماری داخلی، طراح و برخی مسائل ديگر. اگر از همه اينها به بهترين وجه استفاده شود، موزه مفرح و جذاب خواهد بود. شايد آخرين تعريف از موزه اين باشد، مكانی است آموزشی، پژوهشی و تفريحی. ما به بحث تفريحی خيلی كم پرداخته ايم. بچه ها بايد بتوانند از امكاناتی كه در موزه است استفاده كنند. رستوران ها، چايخانه ها و فروشگاه های خوب در داخل موزه می تواند موزه را به مكانی مفرح تبديل كند. ايكوم3 هدف موزه ها را تحقيق در آثار به جا مانده، گردآوری و حفظ و بهره وری معنوی، و ايجاد ارتباط بين آثار و به نمايش گذاشتن آنها به منظور بررسی و بهره وری معنوی بيان می كند.

• موزه ملی چقدر اين هدف را دنبال كرده است؟

موزه ملی ايران در ارتباط با فضای نمايشگاهی با محدوديت های بسياری روبه روست. اين موزه 60 سال پيش با توجه به نيازهای آن زمان طراحی شده است. آقای آندره گدار در نامه ای كه به وزير معارف آن زمان نوشت، معتقد بود كه اين موزه می تواند تا ده سال كارآمد باشد و حالا پنجاه سال از زمان آن هم گذشته است.

• چه تعداد شی در موزه نگهداری می شود؟

حدود سيصد هزار شی در داخل موزه وجود دارد. اما همانطور كه گفته شد آنقدر با محدوديت فضا مواجه هستيم كه فقط قادر به، به نمايش گذاشتن 5 هزار شی هستيم. باقی اشيا در مخازن نگهداری می شوند.

• تصميم جديدی برای گسترش كمی موزه و تغييرات آن در دست نيست؟

من به طرح گسترش موزه خوشبين هستم. پروژه بازسازی ايران باستان به زودی آغاز می شود و بخش اجرايی موزه از سال آينده عملی می شود. ما بنايی به ساختمان موزه اضافه نمی كنيم بلكه قرار است، تمامی ساختمان هايی كه در حال حاضر كاربری اداری دارند در آينده برای تالار نمايش اشيا بازسازی شوند. بخش اداری موزه نيز به محل فعلی اداره كل ميراث فرهنگی تهران كه در محوطه موزه ايران باستان قرار دارد منتقل خواهد شد و البته اين تا زمان انتخاب محلی برای اداره كل ميراث فرهنگی تهران در محل كنونی خواهد بود. با بازسازی موزه ايران باستان، فضای اين موزه 4 برابر افزايش خواهد يافت. يعنی از 2500 متر مربع به 100 هزار متر مربع گسترش پيدا می كند. پس می توانيم حجم آثار را به سه برابر وضع فعلی برسانيم. اين موزه هميشه معرف دوران باستانی ايران يعنی از اولين سكونت ها تا دوره ساسانی بوده است. در طرح بازسازی گنجينه اسلامی كه به بعد از دوره سامانی تعلق دارد نيز از اين بخش جدا خواهد شد. اتفاق ديگری نيز در اين موزه رخ داده است. البته پس از 60 سال، مخزن كاملی برای موزه تجهيز و راه اندازی شد و اين امكان فراهم شد كه اشيا در شرايط بهتری نگهداری شوند. همچنين بخش های ديگری مثل بخش سنگ به موزه اضافه شد. كامپيوتر، رستوران، ايجاد دو فروشگاه در داخل موزه و اعزام كارشناسان موزه جهت آموزش و پژوهش به كشورهای مختلف دنيا.

• آيا تبادل اشيا بين موزه ملی و ديگر موزه های جهان وجود دارد؟

ما تا به حال چندين نمايشگاه مهم در خارج از كشور داشته ايم. مهم ترين آنها نمايشگاه 7 هزار سال هنر ايرانی است، كه اولين حركت جدی در محدوده فعاليت های بين المللی موزه های ايران در بعد از انقلاب است. اين حركت از سه سال پيش آغاز شد. هفت هزار سال هنر ايران يك حركت بزرگ و مهم در دوران رياست آقای خاتمی و در سال گفت وگوی تمدن ها بوده است. اين نمايشگاه ابتدا در وين كه يك موزه معتبر و بزرگ جهانی است در معرض بازديد قرار گرفت كه روزانه 2500 بيننده داشت. سپس در كشورهای ايتاليا، آلمان، بلژيك به نمايش درآمد و هم اكنون در سوئيس است، سپس قرار است به اسپانيا برود. همه اشيايی كه در اين نمايشگاه است متعلق به هزاره هفتم پيش از ميلاد تا قرن دوم هجری است. اشيايی شامل آثار فلزی، سفالی، قير، كاغذی و. . . است. تعداد بيشتری از اشيا از موزه ايران باستان و تعدادی هم از موزه رضا عباسی و موزه آبگينه.

• هزينه برگزاری اين نمايشگاه و درآمد حاصل از آن چقدر است؟

ايران بابت اين نمايشگاه هيچ هزينه ای پرداخت نمی كند. بلكه در درآمدهايی كه اين نمايشگاه برای موزه مقابل دارد سهيم است. ما برای هر دوره در يك كشور بين 150 تا 200 هزار دلار درآمد كسب كرده ايم، همه هزينه ها از جمله، ترانسپورت، بروشور، بسته بندی و. . . به عهده كشور ميزبان است. اين نمايشگاه تا پايان سال جاری ميلادی در سوئيس خواهد بود سپس به اسپانيا خواهد رفت و بعد از آن به ايران برمی گردد و ما قصد تمديد نمايشگاه را نداريم. كار ديگر ما شركت در نمايشگاه نجوم در شهر ميلان و شركت در نمايشگاهی در گراتس اتريش به نام برج بابل است در حال حاضر بيش از 5 برنامه در دست است كه بايد تصويب شود كه در طول 3 سال آينده اجرا خواهد شد. اين موزه ارتباطی تنگاتنگ با كشورهای اروپايی از جمله آلمان دارد و ارتباط هايی با كشورهايی مثل هند، ژاپن و. . . كشورهای شمالی مثل ازبكستان و تاجيكستان داريم. كار مشتركی با موزه لوور با عنوان مروری بر صد سال باستان شناسی، در نمايشگاهی در ايتاليا و نمايشگاهی از سكه های ايران با همكاری موزه بريتانيا و بخش سكه موزه ايران باستان در حال انجام است. برای جابه جايی شی از موزه های خارجی به موزه ايران باستان نيز صحبت هايی شده است كه ما اميدواريم طبق قراری كه بين ما و موزه بريتانيا گذاشته شده، منشور كورش را به مناسبت بازگشايی ايران باستان در اين موزه داشته باشيم.

• پس شايعه ندادن اين منشور به موزه ملی غلط است.

اين قراری است كه بين ما و موزه بريتانيا است و تا به حال بر صحت خود باقی است. موزه ايران باستان به لحاظ موضوع از ويژگی خاصی در دنيا برخوردار است. هركس كه بخواهد درباره فرهنگ و تمدن ايران مطالعه كند بايد آن را در موزه ملی جست وجو كند.

اين بودجه فقط می تواند ما را در همين سطح نگه دارد. اگر طرح هايی برای توسعه داشته باشيم، قطعا اين بودجه اصلا كافی نيست. ما بيشترين هزينه ها را از محل درآمدهايی كسب می كنيم كه از طريق خزانه دولت دريافت می كنيم. ما از همه درآمدها استفاده نمی كنيم قسمتی از اين درآمد را ديگر بخش های سازمان استفاده می كنند. مگر بودجه ای كه جهت گيری شخصی داشته باشد مثلا بودجه ای كه برای بازسازی ايران باستان در نظر گرفته شده است. اين بودجه ای كه هر ساله سازمان برنامه و بودجه به يك پروژه اختصاص می دهد، خوشبختانه به ميراث فرهنگی و پروژه بزرگ بازسازی ايران باستان تعلق گرفت.

• آيا معتقديد كه موزه داری يك علم است؟

موزه داری در درجه اول يك علم و سپس يك هنر است. وقتی هر دو اينها جمع شوند می توانند يك موزه دار خوب را به وجود آورند. ما در اين زمينه متأسفانه دارای تجربه آكادميك نيستيم. اگر طراحی موزه، معماری داخلی، چيدمان موزه را در نظر نگيريم، در بعضی از زمينه ها دارای قوت و در بعضی زمينه ها دارای ضعف هستيم. در مجموع هر موزه بنا به هويتی كه دارد بايد دارای كارشناسانی مرتبط با موضوع خودش باشد. مثلا ما در موزه ايران باستان نياز به كارشناسانی داريم كه علم موزه داری هم بدانند. در موزه ما تعدادی فارغ التحصيل موزه داری مشغول به كارند و ما از تخصص آنها نيز استفاده می كنيم. به هر حال موزه بخش های مختلف دارد. بايد تعدادی كارشناس در رابطه با سنگ داشته باشيم و تعدادی كارشناس سكه و. . .

• برنامه موزه ملی در روز جهانی موزه و هفته ميراث فرهنگی چيست؟

در بيش از 20 موزه در سراسر كشور نمايشگاه خواهيم داشت و ديگر اينكه نمايشگاهی مربوط به هنر شيشه از گذشته تا به امروز داريم كه 30 ارديبهشت افتتاح خواهد شد. 31 ارديبهشت يك سمينار و نمايشگاه برگزار خواهد شد، مربوط به يك محوطه باستانی كه برای اولين بار در سال گذشته در اطراف قم حفاری شد به نام تپه سرم كه اشيای اين حفاری در اين نمايشگاه در معرض نمايش قرار خواهد گرفت.

پی نوشت: 1 ـ مهندس معمار فرانسوی كه از سال 1308 در استخدام دولت ايران بود. 2 ـ رضايی، آزاده، «آشنايی با موزه های ايران و جهان»، جزوه درسی رشته موزه داری، تهران 1381 3 ـ شورای بين المللی موزه ها وابسته به سازمان فرهنگی، علمی و تربيتی سازمان ملل متحد يونسكو